سهم ناچیز زیستبوم از سفرههای آب زیرزمینی؛
نبض نامنظم تالابهای فارس/ پریشان در عطش، بختگان در امید
تالابهای استان فارس که روزگاری از مهمترین زیستبومهای آبی کشور به شمار میرفتند امروز با ترکیبی از چالشهای اکولوژیک و انسانی روبهرو هستند. در این میان تالابهایی مانند پریشان، بختگان، مهارلو، طشک و کافتر بیش از دیگر پهنهها تحت فشار کمآبی و خشکی قرار دارند.
در حالی که تالاب پریشان همچنان در وضعیت بحرانی و بدون آب باقی مانده گزارشهای میدانی و توضیحات محمدحسن طباطبایی، مدیر تالابهای فارس نشان میدهد که بارندگیهای امسال موجب بهبود نسبی آبگیری در پهنههایی مانند طشک و بختگان شده است. با این حال این مسئول تأکید میکند که این بهبودها پایدار نیست و تنها با تأمین حقآبه زیستمحیطی، مدیریت برداشتها و کاهش مداخلات انسانی میتوان به احیای بلندمدت تالابهای فارس امیدوار بود.
به گزارش ایسنا، تالابهای استان فارس که روزگاری از مهمترین زیستبومهای آبی کشور به شمار میرفتند امروز با ترکیبی از چالشهای اکولوژیک و انسانی روبهرو هستند. از افت منابع آب زیرزمینی و کاهش بارندگی تا توسعه بیرویه کشاورزی، ورود فاضلاب و تصرفات غیرقانونی. در این میان تالابهایی مانند پریشان، بختگان، مهارلو، طشک و کافتر بیش از دیگر پهنهها تحت فشار کمآبی و خشکی قرار دارند.
با وجود این شرایط شکننده گزارشهای رسمی ادارهکل حفاظت محیط زیست فارس نشان میدهد مجموعهای از برنامههای مدیریتی و حفاظتی طی سالهای اخیر دنبال شده است. از نهایی شدن نقشهراه احیای بختگان و ثبت اسناد رسمی تالابها تا آزادسازی اراضی متصرفه، نصب تجهیزات حفاظتی و راهاندازی سامانه پایش آنلاین. بارندگیهای سال جاری نیز در برخی پهنهها موجب بهبود نسبی آبگیری شده است، هرچند تالابهایی مانند پریشان همچنان خشک هستند.
کارشناسان تأکید دارند که اتکا به بارشهای مقطعی کافی نیست و احیای پایدار تالابها نیازمند تأمین حقآبه زیستمحیطی، مدیریت برداشت از منابع آب و کاهش مداخلات انسانی است. در سطح ملی نیز تصویب نقشهراه مدیریت تالابهای طشک و بختگان تکالیفی را برای دستگاههای مرتبط با منابع آب و اراضی تعیین کرده و بر لزوم هماهنگی بیشتر میان دستگاهها برای حفظ این زیستبومها تأکید دارد.
آخرین وضعیت آبگیری تالابها
رئیس اداره حفاظت و احیای تالابهای ادارهکل حفاظت محیط زیست فارس، در تشریح آخرین وضعیت آبگیری تالابها گفت: بر اساس بارندگیهای فروردینماه سال جاری برخی تالابها بهبود نسبی داشتهاند اما دو تالاب پریشان و کافتر همچنان در وضعیت بحرانی قرار دارند.
محمدحسن طباطبایی تصریح کرد: به علت اختلال در دریافت تصاویر ماهوارهای، بیشتر پایشها در سال جاری بهصورت میدانی انجام شده است.
وی با اشاره به ثبت حدود ۱۴۸ میلیمتر بارندگی در حوزه کازرون گفت: با وجود این میزان بارش هیچگونه آبگیری در تالابهای پریشان و کافتر مشاهده نشده است.
طباطبایی این وضعیت را ناشی از افت بیش از ۱۸ متر سطح آب زیرزمینی در زیر بستر پریشان و شرایط مشابه در کافتر دانست و افزود: نفوذپذیری بالای خاک و ویژگیهای زمینشناسی این دو تالاب آبشیرین، مانع از ماندگاری آب حتی در بارشهای قابلتوجه میشود.
رئیس اداره حفاظت و احیای تالابهای ادارهکل حفاظت محیط زیست فارس این شرایط را مصداق خشکی کامل و وضعیت بحرانی پایدار توصیف کرد.
وضعیت طشک، بختگان و سایر پهنهها پس از بارندگی
مدیر تالابهای فارس درباره وضعیت سایر پهنهها پس از اخرین بارش نیز توضیح داد و افزود: در تالاب طشک، آبگیری اولیه حدود ۷۵ درصد و اکنون نزدیک به ۵۵ درصد رسیده است.
طباطبایی این وضعیت را نیمهبحرانی، اما بهتر از سالهای اخیر ارزیابی کرد و گفت: در تالاب بختگان، از حدود ۶۰ درصد آبگیری اولیه به محدوده ۴۰ تا ۵۰ درصد رسیده است. در تالاب کمجان نیز در ابتدا ۱۰۰ درصد آبگیری داشته و اکنون بین ۸۰ تا ۸۵ درصد است.
وی با بیان اینکه کمجان در وضعیت مناسب و قابلقبول قرار دارد، افزود: در تالاب مهارلو با ثبت حدود ۹۰ درصد آبگیری در وضعیت نسبتاً پایدار است.
رئیس اداره حفاظت و احیای تالابهای ادارهکل حفاظت محیط زیست فارس به تالابهای جنوبی و شرقی استان پرداخت و گفت: تالاب هیرم (لارستان)، از آبگیری ۱۰۰ درصدی به حدود ۶۵ درصد رسیده و به دلیل تبخیر بالا، در وضعیت حساس قرار دارد.
وی با بیان اینکه تالاب هروکاریان از حدود ۲۵ درصد به نزدیک ۱۲ درصد کاهش یافته و در وضعیت کمعمق و آسیبپذیر است، افزود: تالاب برمشور (ممسنی)، حدود ۸۰ درصد آبگیری دارد و در وضعیت مناسب قرار گرفته است.
طباطبایی با تصریح اینکه در هفتبرم، حدود ۶۵ درصد آبگیری و وضعیت آن نیمهپایداراست، گفت: در برمفیروز (سپیدان)، آبگیری کامل و وضعیت مطلوب بوده و تالاب دشتکنار (داراب) از ۳۰ درصد به حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد رسیده و اکنون در وضعیت کمآبی قابلتوجه قرار دارد و تالاب پاقلات (لامرد) نیز از ۴۵ درصد به حدود ۳۰ درصد رسیده و در وضعیت کاهشیافته اما قابل مدیریت قرار دارد.
حقآبه؛ تکلیف قانونی و حلقه مفقوده احیا
رئیس اداره حفاظت و احیای تالابهای ادارهکل حفاظت محیط زیست فارس با تأکید بر اینکه تأمین حقآبه تالابها تکلیف قانونی است گفت: ۷۰ تا ۸۰ درصد نیاز آبی تالابهای مهم استان مشخص شده اما رهاسازیها طی سالهای اخیر عمدتاً مقطعی و محدود به طشک و بختگان بوده است.
به گفته وی، بررسیها نشان میدهد نیاز آبی این تالابها در سناریوهای مختلف ۷۰۰ میلیون تا بیش از یک میلیون مترمکعب برآورد شده است، در حالی که رهاسازیهای انجامشده معمولاً ۲۰ تا ۳۰ میلیون مترمکعب بوده و به دلیل برداشتهای مسیر تنها ۵ تا ۶ میلیون مترمکعب به تالاب میرسد.
نقش مداخلات انسانی و نتایج مطالعات ملی
وی با اشاره به نتایج مطالعات ملی افزود: سهم کاهش بارندگی و خشکسالی در وضعیت فعلی کمتر از ۲۰ درصد است و بخش اصلی فشار بر تالابها ناشی از مداخلات انسانی شامل برداشتهای بیرویه از آبهای سطحی و زیرزمینی، ایجاد سازهها در مسیر آبراههها و توسعه نامتوازن کشاورزی است.
طباطبایی یادآور شد کاهش آب در طشک و بختگان از سال ۱۳۸۵ آغاز شده و سدهای سیوند و ملاصدرا در تشدید این روند اثرگذار بودهاند.
به گفته وی، پس از مصوبه سال ۱۳۸۹ درباره تعیین تکلیف چاههای فاقد مجوز، افت سالانه سطح آب زیرزمینی در برخی مناطق به ۵۰ سانتیمتر تا یک متر رسید و امروز در نقاطی از استان به بیش از ۱۰ متر افزایش یافته است.
رئیس اداره حفاظت و احیای تالابهای ادارهکل حفاظت محیط زیست فارس درباره برنامههای جاری افزود: تثبیت حریم و بستر تالابها، نصب بنچمارک و تابلوهای حفاظتی و ادامه فعالیت محیطبانان در حال پیگیری است.
وی اظهار کرد: مجموعهای از مطالعات پایه برای تدوین برنامههای مدیریت زیستبومی تالابها در جریان است و پریشان، کافتر، طشک و بختگان در اولویت قرار دارند.
طباطبایی در پایان تأکید کرد که تاکنون معضل جدیدی افزون بر چالشهای شناختهشده گزارش نشده و برنامههای مدیریتی مطابق روال ادامه دارد.
در مجموع، بررسی وضعیت تالابهای فارس نشان میدهد که آنچه این پهنههای آبی را به مرز نابودی کشانده، نه قهر طبیعت و خشکسالی، بلکه «سهمخواهی ناعادلانه بخش انسانی» از سفرههای آب است. آمارها به وضوح حکایت از یک تراژدی مدیریتی دارند؛ جایی که سهم ۸۰ درصدی مداخلات انسانی در خشکیدگی تالابها ثابت شده، اما رهاسازی حقآبهها تنها به قطرهچکانی ۲۰ تا ۳۰ میلیون مترمکعبی محدود مانده است که آن هم در مسیرِ برداشتهای غیرمجاز، عملاً پیش از رسیدن به مقصد، بلعیده میشود.
تالابهای فارس امروز بیش از آنکه نیازمند بارشهای اتفاقی باشند، نیازمند «عدالت در توزیع آب» و ایستادگی در برابر توسعه نامتوازن کشاورزی و چاههای فاقد مجوزی هستند که سالانه تراز آب زیرزمینی را به اعماق نگرانکننده میفرستند.
حال که نقشههای راه تدوین و نیازهای آبی به دقت محاسبه شدهاند، توپ در زمین دستگاههای متولی تأمین آب است تا با عمل به تکالیف قانونی خود، اجازه ندهند تالابهایی چون پریشان و بختگان به خاطرهای در تاریخ جغرافیای ایران تبدیل شوند. استمرار وضعیت فعلی، نه تنها محیطزیست، بلکه امنیت اقتصادی و اجتماعی منطقه را نیز در آیندهای نزدیک با تهدیدی جدی روبهرو خواهد کرد.
