آسیب به ۱۴۹ اثر تاریخی در جنگ اخیر؛ دو کلانشهر در صدر صدمات
مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی میگوید: «در جریان جنگ اخیر، در مجموع ۱۴۹ اثر تاریخی، به طور پراکنده در ۱۸ استان کشور، دچار آسیبهای جدی شدهاند. بر اساس ارزیابیهای اولیه، میزان خسارتهای واردشده حدود ۷.۵ همت برآورد شده؛ که این رقم قطعی نیست و احتمال افزایش آن وجود دارد.»
در پی درگیریهای نظامی اخیر و پیامدهای گسترده آن بر زیرساختهای کشور، میراث فرهنگی ایران نیز با موجی از آسیبها مواجه شده است؛ آسیبی که صرفاً به تخریب فیزیکی محدود نمیشود و بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی کشور را نشانه گرفته است. در شرایطی که حفاظت از آثار تاریخی در زمان جنگ، یکی از مهمترین دغدغههای نهادهای فرهنگی در جهان به شمار میرود، حالا ابعاد خسارتهای واردشده و چگونگی جبران آنها به موضوعی جدی در فضای داخلی و حتی بینالمللی تبدیل شده است.
در همین زمینه، علیرضا ایزدی، مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، توضیح میدهد: «در میان آثار آسیبدیده، هم آثار ثبت ملی و هم آثار ثبتشده در فهرست میراث جهانی دیده میشود؛ از جمله این موارد میتوان به کاخ گلستان در تهران و مجموعه میدان نقش جهان و مسجد امام در اصفهان اشاره کرد که از مهمترین نمادهای میراث جهانی ایران به شمار میروند. در شب پایانی درگیریها، راهآهن سراسری ایران نیز که در فهرست میراث جهانی ثبت شده، در پنج ایستگاه دچار آسیب شده است.»
۱۴۹ اثر آسیبدیده در ۱۸ استان؛ از بافتهای تاریخی تا موزهها
طبق اظهارات مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی، «در جریان جنگ ۴۰ روزه، در مجموع ۱۴۹ اثر تاریخی کشور دچار آسیبهای جدی شدهاند؛ آماری که طیفی متنوع از داراییهای فرهنگی را در بر میگیرد؛ که شامل بافتهای تاریخی، خانههای ارزشمند، بناهای شاخص، موزهها و محوطههای فرهنگی است که در ۱۸ استان کشور پراکندهاند.»
او اشاره میکند که در میان این مجموعه، بیش از ۵۰ موزه نیز قرار دارند که به درجات مختلف دچار آسیب شدهاند: «این گستردگی جغرافیایی نشان میدهد که دامنه خسارتها محدود به یک منطقه خاص نبوده و بخش قابل توجهی از میراث فرهنگی کشور را درگیر کرده است. در برخی موارد، حتی آسیب به یک بنای منفرد، کل بافت تاریخی اطراف را تحت تأثیر قرار داده و دامنه تخریب را فراتر از یک نقطه گسترش داده است.»
تنوع خسارتها؛ از شکستگیهای سطحی تا آسیبهای عمیق سازهای
ماهیت آسیبها بسیار متنوع است؛ از خسارتهای جزئی مانند شکستن درها و پنجرهها گرفته تا تخریبهای شدید و حتی از بین رفتن کامل برخی سازهها. در بافتهای تاریخی مانند خونسار و قم، تخریب یک واحد مسکونی تاریخی میتواند به تضعیف کلیت بافت منجر شود و پیوستگی تاریخی آن را از بین ببرد.
مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی تأکید میکند: «در بناهای شاخص، آسیبها تنها به ساختار فیزیکی محدود نبوده و آرایههای معماری ارزشمند نظیر گچبریها، آیینهکاریها و تزئینات سنتی نیز دچار صدمه شدهاند؛ عناصری که بخشی از هویت هنری معماری ایرانی محسوب میشوند.»
به گفته او، این نوع خسارتها بهمراتب پیچیدهتر از آسیبهای سازهای هستند، زیرا بازسازی آنها نیازمند مهارتهای تخصصی و زمانبر است.
برآورد اولیه خسارات ۷.۵ همت است/ احتمال افزایش هزینهها با آغاز مرمت
طبق توضیحات ایزدی، «بر اساس ارزیابیهای اولیه میدانی، میزان خسارتهای واردشده حدود ۷.۵ همت برآورد شده؛ با این حال، این رقم قطعی نیست و احتمال افزایش آن بسیار زیاد است.»
او تشریح میکند: «دلیل این موضوع، ماهیت بسیاری از بناهای تاریخی بهویژه بناهای خشتی است که در برابر لرزشها و تکانههای ناشی از حملات، دچار آسیبهای پنهان در لایههای زیرین میشوند. در فرآیند مرمت و با آغاز عملیات اجرایی، این آسیبها آشکار شده و نیاز به مداخلات گستردهتری ایجاد میکند؛ مسئلهای که بهطور طبیعی هزینههای مرمت را افزایش خواهد داد. از این رو، برآوردهای فعلی بیشتر جنبه اولیه داشته و رقم نهایی به بررسیهای دقیقتر و عملیات میدانی وابسته است.»
آسیب به میراث جهانی؛ از کاخ گلستان تا نقش جهان و راهآهن سراسری
بنا به گفته مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی، در میان آثار آسیبدیده، هم آثار ثبت ملی و هم آثار ثبتشده در فهرست میراث جهانی دیده میشود: «از جمله این موارد میتوان به کاخ گلستان در تهران و مجموعه میدان نقش جهان و مسجد امام در اصفهان اشاره کرد که از مهمترین نمادهای میراث جهانی ایران به شمار میروند.»
او همچنین اضافه میکند: «در شب پایانی درگیریها، راهآهن سراسری ایران نیز که در فهرست میراث جهانی ثبت شده، در پنج ایستگاه دچار آسیب شده است.
آسیب به این آثار، صرفاً یک خسارت ملی نیست، بلکه بهنوعی لطمه به میراث مشترک بشری محسوب میشود و از همین رو، حساسیتهای بینالمللی ویژهای را نیز به همراه دارد.»
پیگیری حقوقی در سطح بینالمللی صورت گرفته است؟
از همان روزهای نخست، وزارت میراث فرهنگی با همکاری وزارت امور خارجه، رایزنیها و مکاتبات گستردهای را با نهادهای بینالمللی آغاز کرده است؛ که به گفته ایزدی، «در این میان، یونسکو، ایکوموس و ایکوم در جریان جزئیات خسارتها قرار گرفته و در بیانیههایی، این حملات را محکوم کردهاند.»
او توضیح میدهد: «ایران در تلاش است با استناد به اسناد حقوقی بینالمللی از جمله کنوانسیون ۱۹۷۲ میراث جهانی و کنوانسیون ۲۰۰۳ میراث ناملموس، و همچنین سازوکارهای حقوقی مرتبط با دیوان لاهه، روند مستندسازی و پیگیری حقوقی این خسارتها را دنبال کند.
هدف نهایی، جلب حمایت نهادهای بینالمللی برای تأمین بخشی از خسارتها و تسهیل روند مرمت آثار آسیبدیده است.»
تهران در صدر خسارات/ تمرکز آسیب در دو کلانشهر کشور
با استناد به اظهارات مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی، از نظر پراکندگی جغرافیایی، استان تهران با حدود ۷۰ اثر آسیبدیده، بیشترین میزان خسارت را به خود اختصاص داده و تقریباً نیمی از کل آثار آسیبدیده در این استان قرار دارند. پس از آن، استان اصفهان در رتبه بعدی قرار دارد که بهدلیل تمرکز بالای آثار تاریخی، آسیبپذیری بیشتری نیز داشته است.
ایزدی در ادامه تأکید میکند: «با این حال، دامنه خسارتها به این دو استان محدود نبوده و در مجموع، ۱۸ استان کشور درگیر این آسیبها شدهاند که نشاندهنده گستردگی جغرافیایی بحران است.»
اقدامات فوری؛ از استحکامبخشی تا تخلیه کامل موزهها
مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی در پایان به اقدامات حفاظتی اشاره میکند: «از همان روزهای ابتدایی، حتی در شرایط ناپایدار، اقدامات پیشگیرانه برای کاهش خسارتها آغاز شده است. این اقدامات شامل اجرای طرحهایی مانند «سپر آبی»، استحکامبخشی سازهها و ایجاد پوششهای حفاظتی برای بناها بوده است.»
*نشانِ «سپر آبی» یا Blue Shield International یک سازوکار بینالمللی برای حفاظت از میراث فرهنگی در زمان جنگ، بحران و بلایای طبیعی است.
او در پایان متذکر میشود: «بناها بر اساس اولویتهایی مانند قدمت و میزان استحکام دستهبندی شده و متناسب با هرکدام، اقدامات حفاظتی در حال انجام است. در حوزه موزهها نیز، عملیات تخلیه کامل آثار انجام شده و اشیای ارزشمند به مکانهای امن منتقل شدهاند. همزمان، نصب تجهیزات حفاظتی و ایجاد لایههای محافظ در حال تکمیل است تا در صورت تکرار شرایط بحرانی، میزان آسیبها به حداقل برسد.»
