جنگ در خلیج فارس، گرانی در سفره جهان

جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، قیمت مواد غذایی را در بازار جهان صعودی کرده است. نگرانی‌ها برای افزایش قیمت مواد غذایی از آنجا تشدید شده است که امسال زمین پدیده ال‌نینو و وقوع خشک‌سالی و سیلاب هم‌زمان را نیز تجربه می‌کند و خشک‌سالی می‌تواند تولید مواد غذایی را کاهش داده یا سیلاب مزارع را تخریب کند.

به گزارش شرق، گذشته از این، شمار زیادی از کشتی‌های حامل کود شیمیایی با انسداد تنگه هرمز نتوانسته‌اند محموله‌های خود را به بازار برسانند و تعداد زیادی از کشاورزان نیز زمان کشت برخی محصولات را از دست داده‌اند. همچنین چشم‌انداز جنگ مشخص نیست و تحلیلگران می‌گویند اگر جنگ طولانی شود، تأثیر افزایش قیمت مواد غذایی بر جهان به‌مراتب شدیدتر خواهد بود. سازمان ملل تخمین می‌زند جنگ با ایران می‌تواند ۴۵ میلیون نفر به شمار گرسنگان جهان اضافه کند؛ مسئله‌ای که روی کریه جنگ را نشان می‌دهد و قبح‌زدایی از جنگ را به چالشی انسانی تبدیل می‌کند. 

جهش قیمت کود و سوخت ادوات کشاورزی

نزدیک به چهار سال پیش، جنگ روسیه و اوکراین شوک بزرگی به بازار مواد غذایی وارد کرد؛ جنگ بین دو تولیدکننده بزرگ غلات جهان درگرفت و گزارش‌های متعددی در رسانه‌های جهان منتشر شد که افزایش قیمت غذا را از ابعاد مختلف بررسی می‌کرد؛ از تأثیر قیمت‌ها بر بازار اروپا و رشد تورم اقتصادهای اروپایی گرفته تا زندگی کشاورزان فقیر آفریقا. 

بااین‌حال، توافق دو طرف جنگ برای عبور کشتی‌های حامل غلات از بنادر دریای سیاه، بازارها را به تدریج آرام کرد. حالا جنگی دیگر در خلیج فارس و انسداد تنگه هرمز دوباره همان نگرانی‌ها را به دنبال داشته است. ایران و کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس، نه‌تنها تولیدکنندگان بزرگ کودهای شیمیایی هستند، بلکه در بازار سوخت ادوات کشاورزی و حتی بهای گاز و پخت‌وپز غذا نیز تأثیرگذارند. چیزی حدود یک‌سوم تجارت جهانی کود کشاورزی و یک‌پنجم کود اوره جهان از تنگه هرمز عبور می‌کند. در حال حاضر کشورهای حوزه خلیج فارس نقشی کلیدی در زمینه تولید کودهای شیمیایی بازی می‌کنند و عربستان سعودی، قطر، امارات، کویت و ایران ازجمله تولیدکنندگان اصلی کودهای نیتروژنه در جهان محسوب می‌شوند.

در این بین، به‌طور خاص قطر با در اختیار داشتن یکی از بزرگ‌ترین مجتمع‌های تولید اوره جهان، سهم درخور توجهی در بازار جهانی دارد و هرگونه اختلال در تولید یا صادرات این کشور می‌تواند تعادل بازار را بر هم بزند. حالا با وقوع جنگ در خلیج فارس و انسداد تنگه هرمز، قیمت کود اوره با رشد درخور توجهی مواجه شده است.

قیمت هر تن اوره که در ابتدای سال ۲۰۲۶ در محدوده ۴۰۰ دلار معامله می‌شد، هم‌اکنون به بیشتر از ۷۰۰ دلار رسیده و تقریبا دو برابر شده است. رشد قیمت کود اوره حتی با آتش‌بس جنگ ایران متوقف نشد و اوره همچنان با همین ارقام معامله می‌شود. گذشته از صعود قیمت کودهای شیمیایی، نرخ گازوئیل مورد استفاده ماشین‌آلات کشاورزی نیز افزایشی شده و انتظارها بر این است که با افزایش قیمت نهاده‌های کشاورزی، بهای غذا در بازار جهانی صعودی شود. 

غذا گران شد

گزارش‌ها حاکی از آن است که قیمت برنج در بازار جهانی پس از افزایش شدید قیمت سوخت و کود به دلیل جنگ خلیج فارس، بیشترین افزایش را در بیش از دو سال گذشته تجربه کرده است. به گزارش بلومبرگ، قیمت برنج سفید تایلندی با پنج درصد شکستگی که یک شاخص آسیایی است، در هفته منتهی به هشتم آوریل، ۱۰ درصد افزایش یافت و به ۴۲۳ دلار در هر تن رسید که بزرگ‌ترین افزایش از آگوست سال ۲۰۲۳ است. این در شرایطی است که تا پیش از جنگ، قیمت برنج روند نزولی طولانی‌مدتی داشته و به پایین‌ترین حد خود در بیش از یک دهه گذشته رسیده بود، اما جنگ این روال را معکوس کرد.

اسکار تجاکرا، تحلیلگر ارشد کالا در رابوبانک سنگاپور گفت: برخی از کشاورزان در تایلند کشت برنج را به حالت تعلیق درآورده‌اند؛ زیرا سود آن‌ها به‌سادگی برای پوشش هزینه‌های فزاینده کافی نیست. طبق داده‌های وزارت کشاورزی آمریکا، تایلند سومین صادرکننده بزرگ برنج در جهان است. در تأیید این گزارش‌ها، تازه‌ترین آمار سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) حاکی از آن است که قیمت جهانی مواد غذایی در ماه مارس ۲۰۲۶ پس از چند ماه کاهش نسبی، بار دیگر افزایشی شد که عمدتا به دلیل رشد درخور توجه قیمت انرژی و افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل مرتبط با تشدید درگیری‌ها در منطقه خاورمیانه بوده است.

این گزارش نشان می‌دهد شاخص قیمت غذا (Food Price Index) این سازمان که تحولات ماهانه قیمت عمده کالاهای غذایی قابل معامله در بازارهای جهانی را رصد می‌کند، به‌طور متوسط در ماه مارس به ۱۲۸.۵ واحد رسید که نسبت به ماه قبل بیش از ۲.۴ درصد افزایش دارد. افزایش قیمت غذا از نظر کارشناسان جهان می‌تواند ادامه‌دار باشد؛ چراکه اختلال در تنگه هرمز، صدها کشتی حامل کودهای شیمیایی را متوقف کرده است و اگر کشاورزان نتوانند نهاده‌های کشت را به‌موقع تأمین کنند، ممکن است زمان کشت برخی محصولات را از دست بدهند.

گذشته از این، جهان با پدیده ال‌نینو نیز دست و پنجه نرم می‌کند؛ الگویی آب‌وهوایی که هر چند سال یک بار با گرم‌ترکردن موقت زمین، موجی از خشک‌سالی و سیلاب را در نقاط مختلف جهان رقم می‌زند و ال‌نینوی امسال می‌تواند یکی از شدیدترین نمونه‌ها باشد. ال‌نینو می‌تواند تولید کشاورزی را در برخی مناطق جهان کاهش دهد یا سیل‌های ویرانگر به مزارع آسیب بزنند.

چالش دیگر این است که مشخص نیست جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران چقدر طول بکشد و به همین دلیل، بازه زمانی تأثیرات افزایش قیمت بر بازار مواد غذایی نامشخص است. اکونومیست گزارش داده است اگر تردد از تنگه هرمز به مدت شش ماه مختل بماند، شرکت Helios AI برآورد می‌کند قیمت جهانی غذا تا پایان سال ۱۲ تا ۱۸ درصد بالاتر از سطح پیش از جنگ خواهد بود. به گزارش این رسانه اثرات افزایش قیمت مواد غذایی در بازار کشورهای مختلف، متفاوت است. 

تحلیلگران مؤسسه کیل پیش‌بینی می‌کنند تورم مواد غذایی در یک سال به ۳۰ درصد در زامبیا، ۱۱ درصد در هند و هشت درصد در ونزوئلا برسد. این رسانه در بخش‌هایی از گزارش خود توضیح می‌دهد که هرچند کشاورزان اروپایی و آمریکایی ذخایر کود بیشتری نسبت به کشورهای جنوب جهانی دارند، اما طولانی‌شدن جنگ می‌تواند بر هزینه تولید غذا در این کشورها نیز نرخ‌های بیشتری تحمیل کند.

بااین‌حال، اکونومیست تأکید دارد که جنگ آسیب بیشتری به فقرا و افراد کم‌درآمد وارد می‌کند و این همان چهره کریه جنگ‌طلبی است که نباید از آن قبح‌زدایی شود. برنامه جهانی غذا وابسته به سازمان ملل هشدار داده است اگر بحران جنگ خلیج فارس ادامه پیدا کند، ۴۵ میلیون نفر دیگر به جمع بیش از ۳۰۰ میلیون نفری افزوده خواهند شد که همین امروز هم برای تأمین غذای خود با مشکل روبه‌رو هستند. جهان هنوز می‌تواند از وقوع چنین وضعیتی جلوگیری کند، اما واقعیت تلخ این است که احتمالا چنین نخواهد کرد.