سه سناریوی تمدید آتشبس
اختلاف بر سر رفع تحریمها و توقیف کشتیها، مسیر گفتوگوها را همچنان مسدود نگه داشته است
درحالیکه تا واپسین دقایق نیمه شب چهارشنبه دوم اردیبهشت یعنی ساعات پایانی آتشبس موقت دوهفتهای، همه چیز درهالهای از ابهام قرار داشت، ناگهان دونالد ترامپ در تروث سوشال از «ادامه آتشبس با ایران» آن هم به مدت «نامعلوم» خبر داد. این خبر در شرایطی اعلام شد که ایران تا آخرین لحظه اعلام کرده بود که به دلیل رفتارهای متناقض و اقدامات غیرقابل قبول طرف مقابل، تصمیمی برای حضور در مذاکرات نگرفته است. از جمله مسائل مورد اختلاف نیز ادامه محاصره دریایی ایران و توقیف کشتی باری ایران است. امیر سعید ایروانی، سفیر و نماینده دائم جمهوری اسلامی روز سهشنبه به وقت محلی یعنی دقایقی پیش از اعلام موضعترامپ گفته بود به محض اینکه واشنگتن به محاصره دریایی پایان دهد، «فکر میکنم دور بعدی مذاکرات در اسلامآباد برگزار خواهد شد.» موضوعی که پس از آتشبس هم از سوی منابع پاکستانی مورد اشاره قرار گرفت و مدعی شدند که ممکن است ایران و آمریکا تا چند روز آینده به میز مذاکره بازگردند.
به گزارش دنیای اقتصاد، این تصمیم و اعلام موضع ترامپ تفسیرهای متفاوتی به همراه داشت؛ برخی معتقد هستند که رئیسجمهور آمریکا چون آمادگی شروع دوباره جنگ را نداشت چنین تصمیمی گرفت و به نوعی میتوان آن را فرار از جنگ توصیف کرد. همچنین خرید زمان با حفظ فشار نیز از دیگر احتمالاتی است که در این خصوص مطرح میشود. یعنی ترامپ به گمان خود با این تمدید آتشبس ضمن حفظ فشار در تنگه هرمز از طریق محاصره دریایی میخواهد ایران را تحت فشار اقتصادی قرار دهد و در نهایت به این طریق تهران را به میز مذاکره بازگرداند. برخی نیز میگویند که نباید به سادگی این تصمیم ترامپ را باور کرد بلکه ممکن است که آمریکا در میانه این آتشبس بار دیگر به ایران حمله کند یا خود پا پسکشیده و به اسرائیل چراغ سبز چنین حملهای را نشان دهد.
سه سناریوی آینده
اکنون با تمدید آتشبس بین ایران و آمریکا به مدت نامعلوم با سه سناریو در روزهای آتی مواجه هستیم. نخست آنکه آتشبس منجر به بازگشت طرفین به میز مذاکره و رسیدن به توافق چارچوب اولیه در اسلامآباد شود. این سناریو با توجه به بدعهدیهای واشنگتن با اما و اگرهایی مواجه است. در حالی که پاکستان به عنوان میانجی فعالانه تلاش میکند و چارچوب کلی توافق (شامل توقف غنیسازی، بازگشایی تنگه هرمز و رفع تحریمها) روی میز است، اما فقدان اعتماد عمیق بین دو طرف مانع اصلی است. ایران تجربه بدی از خروج یکطرفه آمریکا از برجام در سال ۲۰۱۸ دارد و حاضر نیست بدون دریافت تضمینهای جدی و رفع محاصره، دوباره پای میز مذاکره بنشیند. از سوی دیگر، ترامپ نیز به دنبال توافقی بسیار سختگیرانهتر از برجام است. بنابراین، تمدید ساده آتشبس، بدون تغییر در مواضع اساسی به ویژه از سوی آمریکا برای رفع محاصره، نمیتواند مسیر را برای رسیدن به توافق چارچوب اولیه هموار کند.
سناریوی دوم آن است که این وضعیت تمدید آتشبس با توجه به توئیت ترامپ که زمان آن را نامحدود اعلام کرده برای یک دوره مثلا یکماهه ادامه پیدا کند و با توجه به تشدید محاصره دریایی و زد وخوردها در تنگه هرمز در نهایت یکی از طرفین از مواضع خود کوتاه بیاید و به سناریوی اول ختم شود. باید توجه داشت که تمدید آتشبس از سوی ترامپ، برخلاف ظاهر آن، اقدامی انساندوستانه یا صرفا دیپلماتیک نیست، بلکه بخشی از یک استراتژی فشار حداکثری هوشمندانه است؛ یعنی ترامپ فشار اقتصادی شدید بر ایران را دنبال میکند و هدف اصلی آمریکا از تمدید آتشبس، «خرید زمان» برای اعمال فشار اقتصادی از طریق محاصره دریایی است. البته ایران کاملا متوجه این استراتژی شده و آن را یک «تله» میداند. از این رو مقامات ایرانی بارها اعلام کردهاند تا زمانی که محاصره دریایی برداشته نشود، پای میز مذاکره باز نخواهند گشت و این محاصره را «اقدام جنگی» و نقض آشکار آتشبس میدانند. در چنین وضعیتی به نظر نمیرسد که لااقل طرف ایرانی از مواضع خود کوتاه بیاید و به میز مذاکره بازگردد. اگرچه شانس این سناریو یعنی وضعیت نه جنگ نه صلح و تداوم وضعیت کشانی کنونی تا حدی پایین است.
سناریوی سوم نیز این واقعیت است که این تمدید آتشبس زیاد دوام نیاورد و پس از چند روز شاهد از سرگیری دوباره درگیریها باشیم. این سناریو با توجه به تشدید درگیریها در تنگه هرمز و ادامه محاصره دریایی آمریکا نه تنها دور از تصور نیست، بلکه میتواند با رویکرد اسرائیل و فشار آن بر واشنگتن بسیار قریب الوقوع باشد. زیرا همزمان با اعلام تمدید آتشبس توسط ترامپ، درگیریهای نظامی نه تنها متوقف نشده، بلکه تشدید شده است. بنابراین با توجه به اقدامات متقابل نظامی ایران و آمریکا در تنگه هرمز که این روزها به یکی از حساسترین نقاط ژئوپلیتیک جهان تبدیل شده، ممکن است در نهایت این تنشها منجر به شکسته شدن آتشبس و رودررویی دوباره طرفین شود.
